سمندر لرستانی-زیبا و منحصر به فرد
آورده اند که سمندر حیوانی است که در دل آتش می رود اما نمی سوزد. با اینحال همین سمندری که آتش اعصار و قرون متمادی را تاب آورده و رخت حیات از اعماق زمان به دوران ما کشیده است، در همین زمان، در آتش سودای انسان متمدن هزاره سوم سخت شعله ور است و عنقریب که از خاکسترش نیز چیزی بر جای نماند.
سمندر از واژه یونانی سالاماندر (Salamandra) گرفته شده و در فارسی به اشکال گوناگون دیگری نظیر؛ سمندل، سمندور، سالامندر، سمندوک، سمندون، سام اندر، آذرآتش و آذرنشین آمده است. موضوع در آتش رفتن و نسوختن سمندر اگر چه افسانه است و محمل واقعی ندارد، با اینحال پایه و مایه بسیاری افسانه ها و حکایت ها شده و شعرها در این باره گفته اند، به عنوان نمونه مولوی گفته است:
یکی لحظه سمندر شو، قلندر را مسخر شو
سمندر شو سمندر شو، در آتش رو به آسانی
ویا سعدی سروده است:
سمندر نه ای گرد آتش مگرد
که مردانگی باید آنگه نبرد
سمندر نوعی حیوان دوزیست است که در محدوده جویبارها و چشمه های کوچک مناطق کوهستانی، همراه با پوشش گیاهی زندگی می کند و بعضی از گونه های آن در مناطق جنگلی مرطوب و پوشیده از قارچ می زیند. از این رو نباید آن را با مارمولک که در شمار خزندگان است یکی دانست. سمندر بیشتر ساعات روز را در زیر تخته سنگ ها، کنده های درخت و یا در زیر انبوهی از برگ های درختان می گذراند، اما به هنگام شب و یا در روزهای بارانی برای شکار حشرات و کرم های خاکی از مخفی گاه خود بیرون می آید. این دوزیست کوچک در استخرها، برکه ها و یا دیگر مناطق بدون جریان یا دارای جریان آرام آب تخم می گذارد و معمولا از تخم ها مواظبت می کند. در این باره شاید یکی از جالب ترین انواع سمندر، سمندر تیره باشد که ردیفی از تخم ها را به صورت گردنبند به دور گردن خود انداخته، آنها را تا متولد شدن نوزادان با خود حمل می کند. نوزاد سمندر در ابتدای زندگی به کمک آبشش پرمانند، که نزدیک سرش قرار دارد نفس می کشد، اما کم کم که بزرگ می شود آبشش هایش را از دست داده، از آب بیرون می آید و به وسیله شش تنفس می کند. در زیر پوست سمندر غده هایی وجود دارند که پوست حیوان را خیس و مرطوب نگه می دارند و شاید اول بار درخشندگی و صاف و صیقلی بودن همین پوست خیس این تصور را به وجود آورده که اگر سمندر در آتش وارد شود نخواهد سوخت.
سمندر لرستانی
از میان گونه های متعدد سمندر ایرانی، باید به یک گونه بسیار زیبا و منحصر به فرد به نام سمندر لرستانی
اشاره داشت که در منطقه ای به نام شهبازان واقع در جنوب استان لرستان زندگی می کند. سمندر لرستانی کاملا بومی (Endemic) بوده و در سراسر کره زمین فقط در همین یک نقطه یافت می شود. این جانور کوچک و خوش خط و خال که طول بدن آن به طور معمول به 14 سانتیمتر می رسد، در ناحیه شکمی به رنگ نارنجی است و درناحیه پشتی دارای لکه های به هم پیوسته مشکی و یک خط مهره ای نارنجی کم رنگ است که به هنگام تولید مثل پررنگ تر می شود. سمندر لرستانی ظاهرا اول بار در سال 1938 توسط یک محقق آمریکایی به نام «کیزر» شناسایی شده و به همین دلیل با نام علمی «Neurergus kaiseri » به ثبت رسیده است. ظاهرا در همان زمان نیز تعدادی از این نوع سمندر به منظور تکثیر و پرورش آنها توسط دکتر کیزر به آمریکا انتقال داده می شوند که بعدها همین موضوع در کشورهای دیگر از جمله آلمان دنبال می شود، بطوریکه دولت این کشور مبالغ هنگفتی برای پرورش و نگهداری این گونه جانوری به مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی خود کمک کرده است. اماهرقدر که کشورهای دیگر برای تهیه و تکثیر و پرورش سمندر سرمایه گذاری می کنند و توجه نشان می دهند، در داخل کشور به این مهم توجه نمی شود تا آنجا که نسل سمندر لرستانی، در معرض تهدید انقراض قرار گرفته واز سوی کمیته جهانی حفاظت از محیط زیست IUGN) ) در لیست قرمز گونه های در حال انقراض قرارداده شده است.
تهدیدات
در حال حاضر چند خطر عمده بقا و حیات سمندر لرستانی را تهدید می کند.
- اول اینکه مولانا در مثنوی شریف می گوید:
دشمن طاووس آمد پرّ او
ای بسی شه را بکشته فرّ او
بنا بر این همان طوری که طاووس را به خاطر پر و بال زیبایش می گیرند و در قفس می اندازند، شاید اصلی ترین دشمن سمندر لرستانی نیز همین نقش های زیبا و دلفریب اوست که باعث شده تا در میان دارندگان آکواریوم و ماهیان زینتی هواخواهان بسیاری داشته باشد و در نتیجه توسط افراد نا آگاه و سودجو صید و از آغوش طبیعت جدا و برای فروش به بهایی بسیارناچیز نسبت به قدر و قیمت واقعی آن، روانه بازار شود. آنچه موجب تاسف بیشتر است این است که سمندر لرستانی در تهران و اصفهان و بعضی شهرهای بزرگ دیگر به عنوان یک نوع سمندر خارجی و از جمله به عنوان سمندر مالزی به فروش می رسد و همین نکته موجب مخدوش شدن هویت و اصالت این حیوان بی آزار و دلربا و در نتیجه نابودی بیش از پیش آن می شود.
- همچنین سمندر لرستانی به صورت قاچاق در اختیار دلالان و معامله گران بین المللی قرار می گیرد و ازکشور خارج می شود . خبر دستگیری یک زوج آلمانی در تیر ماه سال گذشته که قصد داشتند تعداد 70 قطعه سمندر و یکصد عدد تخم سمندر را از کشور خارج کنند گواه این ادعاست. در اینجا بد نیست بدانیم همین سمندر ایرانی که در داخل کشور به بهای ناچیز حدودا یک هزارتومان به فروش می رسد، در کشورهای کره و آمریکا و کشورهای اروپایی بین 350 تا 850 دلار و گاه بیشتر فروخته می شود.
- یک نکته دیگر آنکه چون تجارت و خرید و فروش سمندر عمدتا به منظور نگهداری در آکواریوم صورت می گیرد، لذا باید دانست که این جانور به لحاظ شرایط زیست گاهی و نسبت به تغییرات دما ، اکسیژن، عمق و اندازه آب فوق العاده حساس است و به این خاطر امکان سازگاری آن با محیط آکواریوم کم ودر نتیجه مرگ و میر آن زیاد است؛ از طرفی چون سمندر حیوانی خونسرد است و تنظیم دمای بدن آن تابع شرایط محیط و منوط به وجود آفتاب است، لذا از این بابت نیز نگهداری آن در آکواریوم برای این حیوان درد سر ساز خواهد بود. ضمن آنکه اگر محل زندگی سمندر به موقع نظافت نشود، متلاشی و پوسیده شدن بقایای غذای حیوان در داخل آکواریوم محیط مساعدی را برای رشد قارچ به وجود می آورد و همین موضوع نیز به نوبه خود باعث بیماری ومرگ این جانور می شود.
- مورد بعدی تخریب زیستگاه طبیعی سمندر است که متاسفانه با تبدیل آن به چراگاه دام و یا از طریق ایجاد تاسیسات صنعتی و معدنی، احداث ساختمان، باغ، فضای سبز، راه، سد و نیز برداشت بیش از حد آب از منابع زیر زمینی و روان آبها، و تغییرات آب و هوایی حاصل از فعالیت های نا متوازن انسان از میان می رود و موجب می شود هر روزعرصه بر این حیوان تنگ تر و تنگ ترشده، و دیگر مجال و مکانی برای بقا و ادامه حیات نداشته باشد.
پیشنهادها
با توجه به موارد یادشده فوق، به نظر می رسد اجرایی و عملی شدن پیشنهادهای زیر در جهت نجات سمندر لرستانی و سایر انواع آن از خطر انقراض مفید و مؤثر واقع شود:
- سرشماری دوره ای منظم سمندرهای موجود در یک قلمرو و تنظیم گزارش دقیق در این مورد
- آموزش افراد محلی به منظور احساس مسؤلیت در قبال این گونه جانوری با ارزش و محیط زندگی آن
- سرکشی مداوم زیست بانان از محیط زندگی سمندرها بویژه در فصل های پر رفت و آمد
- تعیین جریمه های سنگین و باز دارنده برای صیادان و شکارچیان سمندر
- مدل سازی محیط زیست سمندر و پرورش آن در اسارت و سپس رها سازی در طبیعت
- تلاش در جهت تعیین سمندر لرستانی به عنوان نماد استان لرستان
- اقدام در خصوص تهیه و انتشار تمبر با موضوع و تصویر سمندر لرستانی
- ترغیب افکار عمومی به پرهیز از خرید و فروش سمندر به منظور تعطیلی تجارت این حیوان
- بازنگری قوانین موجود در خصوص حفظ گونه های جانوری و محیط زیست آنها با تمرکز بر روی گونه سمندر
- وجود مؤسسات مردم نهاد و NGO های فعال با محوریت حفظ سمندر لرستانی و تعامل لازم و کافی با تشکیلات حفاظت از محیط زیست و بالعکس
- الزامی بودن صدور مجوز از سوی یگان حفاظت از محیط زیست منطقه برای هر گونه نمونه گیری توسط کارشناسان و محققین.
در اینجا ذکر این نکته لازم است که در حال حاضر تنها فردی که به طور نسبتا جدی به نگهداری و مطالعه و بررسی و نمونه برداری سمندر لرستانی مشغول است و با امکاناتی محدود و اولیه به این کار مبادرت ورزیده مهندس حسین بارانی بیرانوند عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی خرم آباد است که تعامل خوبی هم با سازمان محیط زیست استان لرستان دارد.
یک ذخیره ژنتیکی ارزشمند
سمندر بنا به دلائل متعدد یک ذخیره ژنتیکی ارزشمند است، ازجمله اینکه:
- سمندرها بسیار پیشتر از انسان در عرصه کره خاکی ظاهر شده اند. تنها کشف یک فسیل 290 میلیون ساله در تگزاس امریکا که مربوط به یک قورباغه – سمندراست نشان می دهد که این جانور حد واسط و حلقه تکامل دوزیستان به شمار می رود. از این رو سمندر حاوی رازها و حرف و حدیث های بسیاری در مورد خلقت و تکامل انواع است.
- سمندر در جهت کنترل جمعیت حشرات، نسبت به پرندگان و خزندگان نقش قابل ملاحظه ای دارد.
- سمندر دارای قابلیتها و ویژگیهای حیاتی خاصی است که هر از گاهی کشف می شود. به عنوان نمونه قدرت عضله زبان نوعی سمندر بومی جنگل های آمریکایی با نام علمی« بولیتو گلوسا دوفلینی »از قدرت تمامی عضلات سایر انواع مهره داران کره زمین بیشتر است. به گفته محققان این جانور خاصیت ارتجاعی بافت زبان را با نیروی عضله آن ترکیب کرده تا بتواند در این باره به چنین توان بالایی دست یابد.
- و شاید براساس همین قابلیت های ویژه است که گروهی از محققان اروپایی یک سمندر روباتیک ساخته اند که حرکات آن شبیه به حرکات یک سمندر واقعی است. منظور این محققان از ساخت این مدل تلاش برای به دست آوردن فهم بهتری از مدارهای پیشرفته در نخاع انسان و در نتیجه درمان بیماران ضایعات نخاعی است.
سخن پایانی
گونه های متعدد جانوری که طی میلیون ها سال و در اثر فعل و انفعالات موجودات زنده با محیط اطراف به وجود آمده اند، امروزه به عنوان ذخائر ژنتیکی بسیار با ارزش و نیز به عنوان سرمایه ها و ثروتهایی که روز به روز اهمیت بیشتری پیدا می کنند و غیر قابل جایگزین هستند، در کانون توجه محافل علمی قرار دارند که سمندرلرستانی نیز از آن جمله است. بنابراین بر ماست که در حفظ و حراست این گونه جانوری زیبا، شگفت و ارزشمند از هیچ کوشش و تلاشی دریغ نورزیم.
